Is er een vrouw in Het Laatste Avondmaal?

Waarom de vraag blijft terugkomen

Omdat de figuur er inderdaad anders uitziet dan de mannen om hem heen, en omdat bijna niemand weet hoe je de visuele code moet lezen. Moderne ogen zien een baard als mannelijk en lang haar met zachte gelaatstrekken als vrouwelijk, en die interpretatie is volstrekt logisch als je niet weet wat 15e-eeuwse schilders deden. Dit was de vraag die ik in zes jaar als gids het vaakst kreeg, meestal fluisterend, vaak van iemand die zich een beetje genant voelde om het te vragen. Er is niets om je voor te schamen. Het is een goede vraag met een saai antwoord.

De conventie, duidelijk

Johannes werd gezien als de jongste van de twaalf, en Renaissance-ateliers schilderden jeugd op dezelfde manier als elk ander kenmerk: met een consistente visuele formule. Een jonge man in deze periode wordt afgebeeld zonder baard, met lang haar en een ongelijnd gezicht, terwijl oudere mannen wél een baard hebben. Leeftijd wordt hier aangeduid, niet geslacht. Zet Leonardo’s Johannes naast de andere apostelen en je ziet de jongste man aan tafel, geschilderd op de standaardmanier om de jongste man aan tafel af te beelden. Deze conventie is niet uniek voor dit schilderij, en dat is het deel dat de vraag beantwoordt: dezelfde baardloze Johannes duikt op in Laatste Avondmalen door heel Italië in dezelfde decennia, en niemand heeft ooit voorgesteld dat het daar om een vrouw gaat.

Waar het andere verhaal vandaan komt

Populaire fictie, en nog niet zo lang geleden. Er is geen document, geen tijdgenootlijke beschrijving en geen aantekening uit het klooster die het ondersteunt. Die afwezigheid is belangrijk, want een muurschildering die in de jaren 1490 werd besteld voor een Dominicaanse refter werd niet in het geheim of stilletjes gemaakt — het was bedoeld voor een gemeenschap die elke dag in die ruimte at en zeker iets gezegd zou hebben als er een figuur was verwisseld. Het schilderij toont Christus en de twaalf apostelen. Dat was de opdracht, en dat is ook hoe iedereen die het destijds zag, het begreep.

Veel mensen hebben het andere verhaal gehoord. Het verspreidt zich goed omdat het een beter verhaal is dan „zo tekenden ze jonge mannen“. Alleen klopt het niet met wat er op de muur staat.

Waar je in plaats daarvan naar moet kijken

Zodra die vraag is opgelost, ligt de echte interesse in de compositie. De twaalf zijn verdeeld in vier groepen van drie rond Christus in het midden, en het thema is het moment waarop het verraad wordt aangekondigd. Je ziet dus twaalf verschillende reacties op één zin. Johannes hoort bij de groep aan de rechterkant van Christus, en de manier waarop die groep leunt, maakt deel uit van het verhaal. Dat is een verrijkende manier om je kwartier te besteden — de volledige beschrijving vind je op wat je daadwerkelijk ziet.

Het zelf zien

Vijftien minuten, maximaal veertig mensen, één tijdslot. Als je iemand in de ruimte wilt die deze vraag en de volgende vier kan beantwoorden terwijl je nog naar de muur kijkt, dan zijn de begeleide opties daar voor. En de beoordelingen van de kunstgerichte tours bevestigen dat: James prees de uitstekende kennis van zijn gids op het gebied van kunstgeschiedenis, en Liliane schreef dat Barbara informatief en gepassioneerd was over het onderwerp. Of de hele trip zijn prijs waard is, wordt besproken op de ‘is het de moeite waard’-pagina, en de opties vind je op de tours-pagina.

Veelgestelde vragen